Registon maydoni Samarqandning qalbida joylashgan bo'lib, O'zbekistondagi eng mashhur va go'zal tarixiy majmuadir. Bu maydonni o'rab turgan 3 ta madrasa — Ulug'bek, Sher-Dor va Tilla-Kori — XIV-XVII asrlarda qurilgan va islom arxitekturasining eng yuqori cho'qqisini ifodalaydi. Har bir madrasa o'ziga xos tarixi, ilmiy ahamiyati va noyob bezaklari bilan Samarqandning madaniy merosi sifatida turadi. Bugun Registon faqat tarixiy yodgorlik emas, balki dunyoning eng ajoyib sayohat manzillari orasiga kirib oldi.
Ulug'bek madrasasi: Astronomiyaning markazidir
Ulug'bek madrasasi 1417-1420 yillarda qurilgan bo'lib, Registon maydonidagi eng eski bino hisoblanadi. Mirzo Ulug'bek hukmronligida inshoti boshlangan bu madrasa faqat ta'lim muassasasi emas, balki ilm-fan markazi sifatida ishlagan. Ulug'bek o'zi nafaqat qudratli hukmdor, balki ulkan astronom va matematikchi edi, shuning uchun madrasa astronomiya, matematika, falsafa va tilshunoslik o'qitishga ixtisoslashgan.
Madrasaning fasadi yulduzlar va geometrik naqshlar bilan bezatilgan, bu Ulug'bekning astronomiya sohasiga bo'lgan chuqur qiziqishiga ishora qiladi. Asosiy darvozaning ustki qismida murakkaab riyoziy va astronomik niqoblar joylashtirilgan. Madrasa devorlarida o'qitilgan fanlar ro'yxati, o'qituvchilar va o'quvchilar haqida ma'lumotlar yozilgan edi. XVII asr ortasida madrasa qismiy shikastlanib, lekin keyinchalik ta'mirlangan. Bugun Ulug'bek madrasasining dars xonalari, kutubxona va riqqa ko'rinib turadi, bu erda tarixiy jurnallar va qo'lda yozilgan kitoblar saqlanadi.
Sher-Dor madrasasi: Islom san'atidagi nodir namuna
Sher-Dor madrasasi 1619-1636 yillarda qurilgan, nomi «sherlar madrasasi» degan ma'noni anglatadi. Bu madrasa Ulug'bek madrasasiga to'g'ridan-to'g'ri qarama-qarshi joylashtirilgan va Sherali-bek hukmronligida tugatilgan. Sher-Dor madrasasining eng noyob xususiyati uning asosiy darvozasida ikki sher (yoki bars) quyosh bilan tasvirlangan bo'lishi. Bu islom san'atida juda nodir va hatto taqiq qilingan o'ziga xos detaldir, chunki islom dinida tirik mavjudotlarni tasvirlab chizish an'anan bo'yicha ruxsat berilmaydi.
Madrasaning fasadi ko'k va o'q-ko'k plitkalar bilan bezatilgan, bu rangli qoliplarning ajoyib kombinatsiyasi ko'z oldida namoyish qiladi. Darvozaning ikkala tomonida jigarchoq rang va qizil o'q-ko'k naqshlar o'ziga tortadi. Sher-Dor madrasasining ichki hovlisi keng va osoyishta, bu erda 40 ta hujra joylashgan edi, unda talabalar yashagan. Quyosh ko'zga tashlanib turgan kunlar bu madrasaning fasadi maxsus go'zalligi bilan yana ham hayratlanarli ko'rinadi.
Tilla-Kori madrasasi: Tilla bilan bezatilgan mo''jiza
Tilla-Kori madrasasi 1646-1660 yillarda qurilgan bo'lib, nomi «tilla bilan ishlangan» degan ma'noni bildiradi. Bu Registon maydonidagi uchinchi va eng kech qurilgan madrasa, lekin arxitektura va bezaklari jihatidan eng go'zal hisoblanadi. Tilla-Kori madrasasining noyob xususiyati uning ichida juma masjidi va o'qish joyi birlashtirilgan bo'lishi — bu Temuriylar davridagi bino rejalashtiruvining eng yangi yondashuvi edi.
Madrasaning asosiy zalining gumbazi to'liq tilla varaq bilan bezatilgan, bu erning ichiga quyosh chiqib turgan vaqtda ajoyib nur effekti vujud keladi. Tilla-Kori devorlarida ko'k va turquaz plitkalar bilan yozilgan Qur'on oyatlari ko'rinadi. Madrasaning ichki hovlisida 12 metrlik fontani bor, u o'rta Osiyodagi suv shuhligi va baraka ramzini ifodalaydi. Tilla-Kori madrasasining mihrob qismi juda nozik qoliplarning o'ziga xos kombinatsiyasi bilan bezatilgan.
Registon maydonining arxitektur ahamiyati
Registon maydoni o'zining trapezoid shaklida joylashgan uchta madrasani qamab olgan maxsus geometrik rejalashtiruviga ega. Uchta madrasa bir-biriga muhim masofada turgan bo'lib, ular bir xil balandlikda inshoti boshlangan — bu arxitektural simmetriyaning noyob namunasi. Har bir madrasaning darvozasi to'g'ridan-to'g'ri maydon markaziga qarab joylashtirilgan, bu erning ichiga kirgan sayohatchi darhol uchta bino ham ko'ra oladi.
Registonning tarixiy ahamiyati faqat arxitekturada emas, balki ilm-fan va madaniyat tarixida ham yotadi. Shunga qaramay, XIX asr oxiri va XX asr boshida Registon qismiy shikastlanib, lekin 1990-yillardan boshlab Samarqand shahrida boshlangan katta ta'mirlash loyihalarida Registon majmuasi to'liq qayta tiklanib, bugun UNESCO Jahon Merosining Ro'yxatiga kiritilgan.
Bugungi Registon: Sayohatchilar uchun qo'llanma
Registon maydoni bugun Samarqandning asosiy sayohat manzili bo'lib, yil davomida minglab sayohatchilar bu yerga keladi. Maydonni tomosha qilish uchun kunduzgi vaqtda 80 000 so'm, talabalar uchun 40 000 so'm kirish bileti to'lash kerak. Madrasalari ichiga kirish alohida to'lovni talaba qiladi — har biri 30 000 so'm atrofida.
Registonning eng go'zal tomonini suratga olish uchun quyosh chiqishi va botishi vaqtlari eng mos — bu vaqtlarda fasadlar xususiy rang va nurga to'lib turadi. Aprel oyidan oktyabr oyigacha har kuni kechqurun 20:30 da Registon maydonida yorug'lik va musiqa shousi o'tkaziladi, bu erning ichiga kiritilgan 3D proyeksiya va klassik musiqasi Registonning tarixiy qissasini jonli qilib beradi.
Registon yonida zamonaviy kafelar, restoranlari va sovun do'konlari joylashgan. Click, Payme, Humo va Uzcard kartalar bu erda to'liq qabul qilinadi. Registon maydoni Samarqandning Konstitusiya xiyoboni bo'ylab joylashgan bo'lib, bu erga Yandex Go yoki MyTaxi orqali osongina boriladi. Sayohatni 2-3 soat davomida rejalashtirish tavsiya etiladi, chunki har bir madrasaning ichini to'liq tomosha qilish uchun vaqt kerak.
Registon va O'zbekistonning madaniy merosi
Registon maydoni O'zbekistonning eng qimmatbaho madaniy merosi sifatida Samarqand shahrining belgidir. Bu majmuaning qoraqo'li va noyob bezaklari dunyoning eng katta arxitektura kitoblarida yozilgan. Temuriylar davridagi inshoot sanoati va riyoziy hisob-kitoblarning eng yuqori namunalari bu erda saqlanib qolgan. Har bir madrasa o'ziga xos ilmiy maqsadda qurilgan bo'lib, faqat ta'lim emas, balki ilm-fan va astronomiya markazi sifatida ishlagan.
Bugun Registon maydoni Samarqandning yuragi bo'lib, bu erning ichiga kirgan har bir sayohatchi o'zini XIV-XVII asrlarning islom madaniyatining markazida topadi. Madrasalari ichidagi qo'lda yozilgan kitoblar, noyib qoliplar va tarixiy jurnallar O'zbekistonning ilm-fan tarixining eng muhim dalillari hisoblanadi.