Shashmaqom nima va u qancha vaqt davom etadi?

Shashmaqom — XVI-XVII asrlarda Buxoro-Samarqanda shakllangan mumtoz musiqa an'anasi bo'lib, oltita asosiy maqomdan iborat. Har bir maqomning to'liq ijrosi 45 daqiqadan 2 soatgacha davom etadi. Masalan, Buzruk maqomi 1.5-2 soat, Navo maqomi 45 daqiqada 1 soat davom etadi.

Shashmaqomning oltita maqomi qandaylar?

Shashmaqomning oltita asosiy maqomi: Buzruk (eng murakkab, 1.5-2 soat), Rost (erkin va ochiq, 1-1.5 soat), Navo (lyrik, 45 daqiqada 1 soat), Dugoh (chuqur va gam bilan to'lgan, 50 daqiqada 1.5 soat), Segoh (shitobli ritm, 45 daqiqada 1 soat) va Iroq (eng qisqa, 30-40 daqiqa). Har biri o'ziga xos kayfiyat va musiqa tizimiga ega.

Shashmaqomda qanday asboblar ishlatiladi?

Shashmaqomda asosiy asboblar: tanbur (uzun bo'yli torli), do'yra (zarbli), nay (havodan), rubob (qisqa bo'yli torli), g'ijjak (yoylangan). Qo'shiqchi (xafiz) markaziy figura bo'lib, orkestrani boshqaradi. Qo'shiqlarning so'zlari XIV-XVII asrlarning Hafiz Sherozi, Mawlono, Bobur kabi buyuk shoirlarining g'azallaridir.

Shashmaqom qayerda o'rganiladi va ta'lim qancha turadi?

Shashmaqom asosiy o'rganilish markazi Toshkent davlat konservatoriyasi va Buxoro davlat konservatoriyasidir. Ta'lim 4-6 yil davom etadi. Konservatoriyaga kirish uchun musiqa ta'limi bo'lgan shogirdlar qabul qilinadi. Toshkent konservatoriyasida shashmaqom bo'limida 30-40 nafar o'quvchi o'rganmoqda.

Shashmaqom kontsertini qayerda va qachon ko'rish mumkin?

Shashmaqom kontsertlari Toshkent, Buxoro, Samarqand shaharlarda yil davomida 4-5 marta o'tkaziladi. Toshkent konservatoriyasining Katta zalida, Shashmaqom Markazida (Toshkent) va boshqa konsert zallarida kontsertlar o'tkaziladi. Kirish narxi 50 000-100 000 so'mni tashkil etadi. Kontsert vaqtini Toshkent konservatoriyasining veb-saytida yoki Call-center orqali bilish mumkin.

Shashmaqom UNESCO tomonidan tan olinganmi?

Ha, 2003 yili shashmaqom UNESCO tomonidan nomatariy madaniy meros ro'yxatiga kiritilgan. Bu O'zbekiston va Tojikistoning umumiy madaniy merosi sifatida tan olingan. UNESCO tan olishi shashmaqomning jahon madaniyatida o'rni va ahamiyatini ko'rsatadi.

Shashmaqom ijrochilari qanday tayyorlanadi va bu qancha vaqt davom etadi?

Shashmaqom ijrochilari konservatoriyada 4-6 yil davom etuvchi chuqur ta'lim oladi. Birinchi 2 yilda musiqa nazariyasi, notani o'qish, asbobni o'ynash asoslari o'rganiladi. Keyingi yillarda shashmaqomning tarixi, falsafasi va amaliy ijro o'rganiladi. Ijrochilar buyuk ustozlar bilan shogird bo'lib, chuqur tushuntirish oladi.

Shashmaqom bugungi kunda qanday rivojlanmoqda?

Bugungi kunda yosh shashmaqom ijrochilar yangi eksperimentlarga kirishmoqda. Ular shashmaqomni jazz, elektronik musiqa va boshqa janrlar bilan birlashtirmoqda. Masalan, Toshkent konservatoriyasida shashmaqom orkestri bilan elektron musiqachini birga ijro qiladigan kontsertlar o'tkazilmoqda. Bu yangi shakllar shashmaqomni zamonaviy auditoriyaga yanada yaqin qilmoqda.

Shashmaqom — O'zbek-Tojik mumtoz musiqa an'anasi va tarixi

Shashmaqom — O'zbek-Tojik madaniyatining baysharaf musiqa an'anasi

Shashmaqom — so'zma-so'z «olti maqom» ma'nosini anglatuvchi, Markaziy Osiyo mumtoz musiqa janrining eng yuksak namunasi. Bu murakkab vokal-asbobiy an'ana XVI-XVII asrlarda Buxoro-Samarqand mintaqasida shakllangan va asrlar davomida o'zbek va tojik xalqlarining madaniy xazinasi bo'lib qolgan. 2003 yili UNESCO tomonidan nomatariy madaniy meros ro'yxatiga kiritilgan shashmaqom, bugungi kunda Toshkent davlat konservatoriyasi, Buxoro davlat konservatoriyasi va boshqa ta'lim muassasalarida chuqur o'rganilmoqda. Bu janr faqat musiqa emas, balki butun bir falsafiy-estetik tizim bo'lib, har bir ijrosi tamadon, san'at va ruh birlashmasini ifodalaydi.

Shashmaqomning tarixiy kelib chiqishi

Shashmaqom tarixining ildizi XIV-XV asrlargacha borib taqaladi, lekin uning hozirgi shakllanishi XVI-XVII asrlar Buxoro amirligining «qoltin davri» deb atalgan davriga to'g'ri keladi. Asoschisi va shakllanuvchisi sifatida Najmiddin Kavkabiy (1330-1435) nomli buyuk musiqachi va teoretisyen hisoblanadi. Hoziroq Kavkabiy Qoqon, Buxoro va Samarqand mintaqalarida musiqa o'rgatilib, o'z usulini tarqatgan. XVI asrda Buxoro amir Abu-l-Fayzi Bahor va Abdullaxon II davriga shashmaqom maksimal rivojlanish paytini yasagan. O'sha vaqtda Buxoro saroyida 50-100 nafar musiqachi ishlagan va har kuni mumtoz musiqa ijro qilingan.

XX asrning birinchi yarmida shashmaqom Sovet Ittifoqiga kirganida, bu an'ana qay xalqning merosi ekanligini aniqlash uchun ilmiy bahslar yuz berdi. Qo'lga olingan manbalarga asosan, shashmaqom o'zbek, tojik va shuningdek qoraqalpok xalqlarining umumiy madaniy merosi hisoblanadi. Lekin ayniqsa Buxoro-Samarqand shaharlar bu an'ananing asosiy markazi bo'lib qolgan. 1989 yili Toshkent davlat konservatoriyasida shashmaqom bo'limining alohida kafedrasi tashkil etildi, bu esa yangi avlod musiqachilarini tayyorlash jarayonini rasmiylashtirdi.

Shashmaqomning tuzilishi va oltita maqom

Shashmaqom butunlay oltita asosiy maqomdan iborat bo'lib, har birining o'ziga xos nomi, musiqa tizimi, ritomlash va ruhiy holati mavjud. Bu oltita maqom: Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroq. Har bir maqom faqat bir to'plamni emas, balki butun bir musiqa kosmosini ifodalaydi.

Buzruk maqomi — eng qadimgi va eng murakkab maqom hisoblanadi. Uning ijrosi 1.5-2 soat davom etadi. Buzrukda qo'shiqlar qahramoni ko'pincha sevgi, firqat va tinshligi yo'qotgan yigit-qizlarning ruhiy holati. Musiqa xarakterida noromlik, beg'ubor va oliy his-tuyg'ular boshchilik qiladi.

Rost maqomi — erkin va ochiq, qo'shiqlarida tabiiy go'zallik va tabiat tasvirlari boshchilik qiladi. Rost ijrosi 1-1.5 soat davom etadi.

Navo maqomi — shu bilan mashhur bo'lib, uning ijrosi 45 daqiqadan 1 soatgacha davom etadi. Navo musiqa tizimida lyrik va xayoliy ruh boshchilik qiladi.

Dugoh maqomi — chuqur, gam va no'yat bilan to'lgan. Ijrosi 50 daqiqada 1.5 soat oralig'ida.

Segoh maqomi — shitobli ritm va vejonalik bilan ajralib turadi. Ijrosi 45 daqiqadan 1 soatgacha.

Iroq maqomi — oxirgi va eng qisqa maqom bo'lib, ijrosi 30-40 daqiqada tugaydi. Iroqda qo'shiqlar ko'pincha baxt, yana uchrashish va umid haqida.

Har bir maqom ichida bir nechta qator (qism) mavjud: muqaddima, kho'p, tarona, ruboi, kho'p-farozi va boshqalar. Har bir qism o'z ritomlash va vokal ornamentatsiyasiga ega. To'liq bir maqomning ijrosi 1-1.5 soat davom etadi va bu vaqt ichida ijrochilar ruhiy holatlarning butun spektrini taqdim etadi.

Shashmaqomda ishlatiluvchi asboblar

Shashmaqom ijrosida qo'shiqchi (xafiz) markaziy figura hisoblanadi. Xafiz — bu shunchaki qo'shiqchi emas, balki butun orkestrani boshqaradigan, ritm va musiqa oqimini yo'naltiradigun ustozdir. Xafiz boshqa ijrochilarni qo'lga olib, ularni yig'aydigan, kerak bo'lsa to'xtatadigan va yana boshlatadigun shaxsdir.

Tanbur — shashmaqomning qolbi hisoblanadi. Bu uzun bo'yli, 4-6 ta tor bilan torli asbob bo'lib, asoratida o'ziga xos, qo'yilgan ohang bor. Tanbur ijrochisi (tanburchisi) musiqa tizimning asosini yaratadi va xafizni qo'llab-quvvatlaydi.

Do'yra — dumbalik zarbli asbob. Uning diametri 40-60 santimetr. Do'yra ijrochisi (do'yrachisi) ritm va dinamikani ta'minlaydi, musiqa oqimiga energiya beradi.

Nay — havodan ijro qilinuvchi asbob. Nay 6 ta teshiği bor va uning ovozi juda lirik, tushkunlik va melancholia bilan to'lgan.

Rubob — qisqa bo'yli, 3-4 ta tor bilan torli asbob. Tanbur bilan birgalikda rubob musiqa tizimning harmonik asosini yaratadi.

G'ijjak (yoylangan asbob) — violinaga o'xshash, lekin g'ijjak ovozi yanada to'g'ri, chuqur va emotsional.

Qo'shiqlarning so'zlari XIV-XVII asrlarning fors va o'zbek shoirlarining g'azallaridir. Asosiy manbalarga Hafiz Sherozi, Mawlono Jaloliddin Rumi, Bobur, Mashrab va boshqa buyuk shoirlarning so'zlari kiradi. Bu so'zlar sevgi, firqat, ilohiy muhabbat, hayot va o'limning ma'nosi haqida chuqur falsafiy mafkurani ifodalaydi.

Shashmaqom ta'limi va bugungi mavqei

Toshkent davlat konservatoriyasi (rasmiy nomi: Muqimiy nomidagi Toshkent davlat konservatoriyasi) shashmaqom bo'limi faqat O'zbekistonda emas, balki Markaziy Asiyo mintaqasida eng yirik va eng muhim ta'lim markazi hisoblanadi. Bu yerda 30-40 nafar o'quvchi shashmaqomni chuqur o'rganmoqda.

Buxoro davlat konservatoriyasi ham shashmaqom kafedrasi tutadi. Bu konservatoriya Buxoro shaharida joylashgan bo'lib, shashmaqomning tarixiy vataniga yanada yaqin.

Shashmaqom ustozlari orasida Munojot Yo'lchiyeva (1930-2018), Doniyor Madrahimov, Abdullayev Faroq, Abdullayev Fayzulla va boshqa nufuzli musiqachilar mavjud. Bu ustozlar o'z shogirdlariga nafaqat musiqa notasini o'rgatadilar, balki shashmaqomning falsafiy-estetik asoslarini, tarixi va madaniy ma'nosini ham chuqur tushuntirib beradilar.

Bugungi kunda shashmaqom ijrochilari Toshkent, Buxoro, Samarqand va boshqa shaharlarning konsert zallarida yil davomida 4-5 marta katta kontsertlar o'tkazadilar. Shashmaqom ijrochilari Tashkent International Film Festival, Sharq Taronasi festival va boshqa xalqaro tadbir-tadbirlarida qatnashadi.

Shashmaqomning yangi shakllanishi va modern ijrolar

XXI asr boshida shashmaqom traditsiyadagi yosh ijrochilar yangi eksperimentlarga kirishmoqda. Ular shashmaqomni jazz, elektronik musiqa, xorijiy asboblar bilan birlashtirmoqda. Masalan, Toshkent konservatoriyasining bahorida shashmaqom orkestri bilan birga elektron musiqachi ijro qiladigan kontsertlar o'tkazilmoqda. Bu yangi shakllar traditsiyadagi konservativlar tomonidan kritika qilinsa ham, yosh avlodning shashmaqomga qiziqishini oshiryapti.

Shashmaqom Markazi 2015 yili Toshkentda ochildi. Bu markazda shashmaqom tarixi, asboblar, ijrochilar hayoti haqida ko'rgazma joylantirilgan. Markazda har oyda shashmaqom kontsertlari o'tkaziladi. Kirish narxi 50 000-100 000 so'mni tashkil etadi.

Shashmaqom 2003 yili UNESCO nomatariy madaniy meros ro'yxatiga kiritilganidan keyin, xalqaro diqqat sezilarli darajada oshdi. Bugungi kunda Frantsiya, Germaniya, AQSh va boshqa davlatlarning universitetlarida shashmaqom o'rganilmoqda. Xorijiy musiqachilar Toshkent konservatoriyasiga shashmaqom o'rganish uchun kelmoqda.